نقش «عاملین علیها» در پویائی «نظام زکات»

نقش «عاملین علیها» در پویائی «نظام زکات»

خداوند متعال در راستای پاسخ به نیاز اقتصادی بشر، نظام مترقی زکات را طرحریزی نمود.

این نظام بهمنظور برقراری عدالت اجتماعی و فقرزدائی از وجود تشکیلات، قوانین و دستورات خاص برخوردار است.

برای مدیریت صحیح و ساختار تشکیلاتی آن، پیامبر گرامی و بعدازآن ذی القربی و ولایت را بهعنوان رهبران مددکار و «عاملین علیها» را بهعنوان عوامل و بازوان اجرائی او معین نمود:

«...فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبي...[1]»

(...خُمس آن براى خدا و پیامبر و براى خویشاوندان او و یتیمان و بینوایان و درراه مانده از بستگان اوست...)

همچنین ضوابط و چارچوب موارد مصرف آن را حکیمانه پایهریزی و نظاممند نمود و آن را بهعنوان «فریضه الهی» از جانب «خداوند علیم و حکیم» قرار داد، بهگونهای که هرگونه دخل و تصرفی در این فریضه الهی قطعاً آن را دچار خلل

و نارسائی خواهد کرد:

«إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکينِ وَ الْعامِلينَ عَلَيْها...[2]»

(... زکات تنها به مستمندان و درماندگان و عاملانِ گمارده شده...)

ممکن است این سؤال و ایراد به ذهن برسد فلسفه «عاملین علیها» چیست؟ چرا باید هزینه اجرائی عوامل زکات را از محل جمعآوری، پرداخت نماییم؟ بهتر نبود این هزینه از محل دیگری تأمین میشد؟

در پاسخ، آنچه به ذهن میرسد ذیلاً تقدیم میگردد:

1 ـ با اختصاص سهم «عاملین علیها»، قرآن کریم نظام زکات را درونزا، خودگردان و خودکفا قرار داده است و درواقع موتور محرکه آن را در درون نظام زکات تعبیه نموده است بطوریکه مادامیکه زکات هست، «عاملین علیها» هست و تأمین میشود و مادامیکه «عاملین علیها» باشد، زکات نیز فعالانه به حرکت خود ادامه میدهد و اجازه نمیدهد برای لحظهای از حرکت بازایستد .

2 - اختصاص سهم «عاملین علیها» موجب «استقلال» این نظام شده و آن را از هرگونه وابستگی به حکومتها و وامدارشدن به افراد و اشخاص بینیاز کرده و اجازه نمیدهد قوانین الهی به دلیل وابستگی به حکومتها و افراد، دچار خدشه شده و با اعمال نظرات و سلایق شخصی آن را از مسیر موازین شرعی منحرف سازد .

درواقع با این استقلال، مصونیت آن را تضمین نموده است .

3 - وجود سهم «عاملین علیها» بهطور منظم و خودکار ، عدالت را در دل نظام زکات برقرار میکند بطوریکه هر منطقه به میزان کسب درآمد و جمعآوری انجامشده از قدرت اجرائی برخوردار خواهد شد. یعنی هرجائی که درآمد بیشتری داشته باشد، به نسبت امکان تأمین هزینههای اجرائی و حقوق و دستمزد بالاتری برایش فراهم است و بالعکس .

لذا با تأمین عدالت و «حق السهم بالنسبه» جای ایراد و اعتراضی نخواهد بود و این همان مسئلهای است که اکثر سازمانهای دولتی و غیره از این ناحیه دچار اشکال میباشند .

4 - عامل «انگیزش» برای تلاش بیشتر در بین عوامل اجرائی زکات، خودبهخود رو به تقویت و افزایش است و افراد میدانند هرچه تلاش بیشتر نمایند از حقوق مکفیتری برخوردار خواهند شد .

حضرت علی (ع) نیز در همین رابطه میفرمایند:

«إِنَّ لَكَ فِي هَذِهِ الصَّدَقَةِ نَصِيباً مَفْرُوضاً وَ حَقّاً مَعْلُوماً وَ شُرَكَاءَ أَهْلَ مَسْكَنَةٍ وَ ضُعَفَاءَ ذَوِي فَاقَةٍ وَ إِنَّا مُوَفُّوكَ حَقَّكَ فَوَفِّهِمْ حُقُوقَهُمْ وَ إِلَّا تَفْعَلْ فَإِنَّكَ مِنْ أَكْثَرِ النَّاسِ خُصُوماً يَوْمَ الْقِيَامَةِ[3]»

«بدان براى تو در اين زكاتى كه جمع مى كنى سهمى معيّن، و حقّى روشن است، و شريكانى از مستمندان و ضعيفان دارى، همانگونه كه ما حق تو را مى دهيم، تو هم بايد نسبت به حقوق آنان وفادار باشى، اگر چنين نكنى در روز رستاخيز بيش از همه دشمن دارى»

5- از این طریق تأمین و پرداخت هزینههای اجرایی و یا دستمزد عوامل اجرایی کاملاً بروز و بهموقع خواهد بود درحالیکه خارج از این سیستم ممکن است مدتهای زیادی طول بیانجامد و این امر موجب نارسایی و ناکارآمدی و اختلال در اصل جمعآوریها و اقدامات خواهد بود.

6- با توجه به موارد فوق، «سلامت اداری در نظام الهی زکات» نیز بسترسازی شده و زمینه تخلف را به حداقل ممکن و یا صفر میرساند.

والسلام علیکم و رحمه ا... و برکاته

محسن مسعودیان راد

موضوعات مرتبط: پژوهش قرآنی ، اداری
برچسبها: زکات , عاملین علیها , قرآن مجید اسلاید اخلاق مهندسی معماری در قرآن...